> Elm və texnika > SAAT HAQQINDA

SAAT HAQQINDA


18-07-2012, 16:20. : Mambo

Saat - bir sutkadan az olan muddetde verilmish vaxt anini ve ya vaxt parçasini olçmek uçun istifade edilen cihaz.

Saatlarin esas tetbiq sahesi gun erzinde zaman intervalinda orientasiya yaratmaqdir. Saatlarin komeyi ile ishleri planlashdirmaq, muxtelif hadiselerin uzunlushunu olçmek, vaxt ferqini teyin etmek mumkundur.

ilk defe qedim Misirliler, guneshin her gun muntezem bir hereketle doshub, mueyyen vaxtlarda goy uzunun eyni noqtelerinde olub batdishini mushahide etdiler ve bunun bir gunu zaman hisselerine bolmekde istifade edile bileceyini keshf etdiler. Belelikle, guneshin bu hereketinden yararlanaraq ilk gunesh saatini duzeltdiler.

 

 Saatlarin tarixi haqqinda


 

Gunesh saati



Qedim dovlerde zamani olçmeye çalishan ayri-ayri xalqlar muxtelif usullardan istifade edibler. En qedim saatlar Gunesh saatlari hesab olunur. ilk Gunesh saatini duzeltmek qedim misirlilerin ashlina gelib. Onlar Guneshin her gun muntezem bir hereketle doshmasini, mueyyen vaxtlarda goy uzunun eyni noqtelerinde olmasini, sonra batmasini mushahide ederek en qedim saati keshf edibler. Bu saat meydanin yuksek bir yerinde qoyulan dashdan ibaret olub. Qedim misirliler Guneshin hereketi esnasinda bu dashin kolgesini izlemekle vaxti olçubler. Yeri gelmishken, saat eqrebinin sasha hereket etmesi de buradan yaranib. Bele ki, Misir Yer planetinin shimal yarimkuresinde, ekvator xettine yaxin yerleshen olkedir ve Gunesh çixanda qedim misirlilerin duzeltdikleri saatda kolge derhal qerbde meydana gelir, Gunesh yukseldikce kolge shimala, yeni sasha doshru hereket edirdi. Daha sonralar, çarxli, mexaniki, batareyali saatlar yaradilanda da istiqamet deyishmedi ve belece, eqrebin soldan sasha doshru hereketi gunumuzedek gelib çixdi.
Maraqlidir ki, Avstraliya kimi ekvatorun cenubundaki olkelerde, Gunesh dosharken dashin kolgesi cenuba dushur ve Gunesh yukseldikce sola doshru donmeye bashlayar. Kim bilir, belke ilk saat orada keshf edilseydi, bu gun eqrebler eks istiqametde hereket ede bilerdi. Belelikle, artiq eramizdan evvel III minilliyin ortalarinda en besit saat movcud idi. Hemin dovrde Qedim Misir ve Yunanistanda vaxti ufuqi ve shaquli sferblatli Gunesh saati ile hesablayirdilar.

Su saati



Gunesh saatindan sonra su saati yaranib. Su saatinin yaranmasi ise qedim yunan riyaziyyatçisi, muhendisi ve ixtiraçisi Ktesibiosun adi ile bashlidir. O, bizim eradan evvel II esrde qedim Misirde yashayib. Su saati duzeldilenedek insanlarin istifade etdiyi gunesh saati ile vaxti yalniz gunduzler olçmek mumkun olurdu. Amma su saati icad olunandan sonra vaxti geceler de olmek mumkun olub. Su saatlari ilkin vaxtlarda dibinde deshik olan qabdan ibaret idi. Qaba mueyyen miqdarda su tokulur, su axib qurtardiqda vaxt otub keçirdi. Bu saatlarin çatishmayan ceheti onlarda suyun suretinin sabit olmamasi sebebinden vaxtin qeyri-deqiq olçulmesi idi. Bele ki, qabda suyun hecmi deyishdikce qabin dibindeki tezyiq de deyishirdi ki, bu da suyun axin suretine birbasha tesir edirdi. Diger terefden deshiyin çirklenmesi de saatin deqiqliyini ashashi salirdi. Sonralar muhendis Ktesibios bu problemleri aradan qaldirmaq uçun yeni konstruksiya teklif edib. Qabdaki deshiyin deqiqliyini artirmaq uçun o, deshiyi qizildan ve ya xususi dashlardan hazirladi.

Qum saati


Gunesh ve su saatlarindan sonra qedim insanlar qum saatlarini icad edibler. Elenmish narin qumu ortasi boshma shushe qaba tokur ve sonra qabi tersine çevirirdiler. Ammu bu saatin yaninda kimse novbe çekmeli idi ki, qum shushenin alt hissesine tokulub qurtaran kimi, yeniden qabi tersine çevirsin. Qum saati beraber suretli hereket prinsipi esasinda ishleyirdi. Tarixi menbeelere gore, 1259-cu ilde boyuk Azerbaycan alimi Nesireddin Tusinin Marasha resedxanasinda Ay ve Gunesh tutulmasini, gece-gunduz beraberliyi anlarini mushahide eden muxtelif cihazlardan elave Gunesh saati ve su saati olub.

Mexaniki eqrebli saat



Orta esrlerde mexaniki saatlarin keshfi zamanin daha deqiq olçulmesine imkan yaradib. Dunyada ilk sade mexaniki saat 1335-ci ilde italiyanin Milan sheherinde duzeldilib. Sonralar iller otdukce mexaniki saat daha tekmilleshdirilib. Muasir mexaniki saatin ixtiraçisi 1657-ci ilde kefkiri idareedici detal kimi saata daxil eden X.Huygensdir. Saatin sonraki tekmilleshmesi ingilis saatsazi U.Klementin, C.Qraqamin, sonra yene de Huygensin adi ile bashlidir. XVI esrin sonunda deqiqe eqrebi, 1760-ci ilde saniye eqrebi meydana çixib. Ardinca saatlarda ayin tarixini, heftenin gunlerini gosteren elave mexanizmler qoyulub.

Qulle saati



1300-cu ilden bashlayaraq Avropa olkelerinde qulle saatlari duzeldilib. Bezi melumatlara gore, ilk qulle saati Fransanin Strasburq sheherinde ucaldilib. Qulle saatlari çox guc teleb eden mexanizm uzerinde qurulurdu. Dunyadaki meshhur qulle saatlarindan biri de Çexiyanin paytaxti Praqada duzeldilib. Teessuf ki, hemin saatlar muasir dovre qeder qorunub saxlanilmayib.

Divar, stolustu, cib ve qol saatlari


XV esrin ikinci yarisindan sonra saat istehsalinda yeni tekmilleshmeler bash verib ve ardinca divar, stolustu, cib ve bilek saatlari yaradilib. ilk cib saatlari XIX esrin evvellerinde istehsal olunub. 1800-ci ilde ise dunyada ilk elektrik ve elektromexanki saatlar buraxilib. Daha sonralar elektron saatlar istehsal olunub. Elektron saatlar zamani olçen cihazlarin inkishafi sahesinde tamamile yeni keyfiyyet merhelesi teshkil edir. Muasir dovrde de saat istehsali uzre yeni usullar ishlenib hazirlanmaqdadir. Bu gun saatlar tekce zaman cereyanini deqiqliyi ile gosteren mexanizm deyil, onlar hem de insanlarin cemiyyetde çekisini gosteren vasiteye çevirilib.

Saatlar olkesi


Muasir dunyada isveçre enenevi saat olkesi kim taninir. Bu gun en yaxshi, mohkem, dozumlu, sukeçirmez ve diger keyfiyyetlerine gore ferqlenen saatlar isveçre saatlari hesab olunur. Hazirda dunyanin bir sira olkelerinde saat muzeyleri fealiyyet gosterir. Bele tanin muzeylerlerden biri Ruminiyanin Ployes sheherinde yerleshir. Bu, Serqi Avropada yegane olan Qedim Saatlar Muzeyidir. 1963-cu ilde yaradilan muzeyde 500 novde gun, qum ve su saatlari qorunur.