> Onlar kimdir? > NADiR ŞAH

NADiR ŞAH


16-05-2012, 11:15. : admin

Nadir shah – sunni-shie mehribançilishinin cefakeshi kimi

1736-ci ilde iranda Sefeviler dovletinin hakimiyyetine son qoyaraq, iqtidari ele keçiren turk Efshar tayfasindan olan Nadir shah sunni ve shie muselmanlarina bolunmush islam dunyasi arasindaki parçalanmani aradan qaldirmaq, muselmanlar arasinda birliyi temin etmeye sey gosterirdi.


Hetta o, islam dunyasinda hakim quvve olan Osmanli dovleti nezdinde Ceferiliyin beshinci sunni mezhebi kimi qebul olunmasina çalishmishdi.


Sefeviler imperiyasinda daxili veziyyetin pisleshmesi ve olkenin bir sira xarici tezyiqlere meruz qaldishi bir vaxtda Nadir shah xilaskar hesab edilerek, ordunun Bash komandani teyin edilmishdi. Ancaq veziyyetin olduqca murekkeb ve çetin olmasi sonda onun taxta çixmasi ile neticelenmishdi…


Nadir shahin islam dunyasini birleshdirmek dushuncesinde ne qeder semimi oldushunu ona taxta eyleshmek teklif edildiyi vaxt ireli surduyu shertleri oyrendikde melum olur. Bele ki, o, taxta eyleshmesi muqabilinde shieliyin Sefevilerin menimsediyi formada tetbiqinden vaz keçilmesini, imperiya erazisinde fiqhi ceferi mezhebinin hakim qilinmasini, "Teberra”nin (ilk uç rashidi xelifeye ve sehabelere nifretin izhari) ve soyushun yishishdirilmasini, elece de sunnilere qarshi xosh reftar gosterilmesini teleb etmishdi.


Nadirqulu bey shah seçildikden sonra yuxarida qeyd edilen meselelere riayet olunmasini emr edir. O, eyalet rehberlerine gonderdiyi mektublarda Hz. Peyshemberin (Ona Allahin salami ve xeyir-duasi olsun!) vefatindan sonra xelife olan Hezreti Ebubekr, Hezreti omer ve Hezreti Osmana soyulmemesini, qeyd olunan shexsiyyetlerin adlarinin hormet ve ehtiramla anilmasini, azan oxunarken sunniler ile shieler arasinda ixtilafa sebeb olan "Eliyyun veliyullah” ifadesinin oxunmamasini, emrlere tabe olmayan memurlarin ise cezalandirilacashini bildirirdi.


Nadir shah shie-sunni parçalanmasina revac veren fikir ayriliqlarinin aradan qaldirilmasi ve muselmanlar arasinda dostluq munasibetlerinin berqerar edilmesi meqsedile 1743-cu ilde iraqin Necef sheherindeki Hz. Eli turbesinde islam aleminin taninmish alimlerinin ishtiraki ile toplanti keçirir. Toplantida nufuzlu shie ulemasi ile iraqdan ve Efqanistan diyarindan olan sunni mezheblerinin alimleri ishtirak edirdiler. Yishincasha sedrlik eden Ebulbereket Abdullah ibn Huseyn el-Bashdadi es-Suveydi "el-Hucec el-Kafiyye lit-Tifaq el-Firaqi-islamiyye” adli eserinde Nadir shahin teshebbusu ile keçirilen toplantidan behs etmishdir. Mehz bu yishincashin yekununda shie alimleri Hezreti Eliden evvelki xelifelerin ve Peyshemberin (Ona Allahin salami ve xeyir-duasi olsun!) sehabelerinin unvanina nalayiq sozler ishletmeyeceklerini, mute nikahindan vaz keçdiklerini, eqide meselesinde de Esherilik cereyaninin muddealarini menimsediklerini qebul etmishdiler.


Toplantinin yekunlarina dair imzalanan protokol Nadir shahin onsozu ile bashlanir. Nadir shah shie ve sunni dunyasi arasindaki parçalanmanin bu seviyyeye çatmasina gore Sah ismayili, dolayisi ile Sefeviler dovletini gunahlandirirdi:


"Men (shah) 1148-ci ilde Mushan sehrasinda sizinle birlikde bey`et ederken bunun muqabilinde sizden (sehabelere) dil uzadilmasina son qoymashinizi shert kimi ireli sururem. Bundan bele "Sebbi-sheyxeyn”i (Hezreti Ebubekr ve omere soymeyi) qadashan etdim. Kim onlara dil uzadarsa onu oldurer, eyalini esir eder, malini elinden alaram. Ne iranda, ne de etraf diyarlarda sehabeleri qinamaq ve diger buna benzer çirkin davranishlar qebuledilmezdir. Bunlar alçaq Sah ismayil zamaninda ortaya çixarilan sheylerdir. Ele soyu da ismayilin yol verdiyi davranishlari davam etdirmish, neticede sehabelere soyulmesi hallari artmish, bidetler çoxalmish, sersemlik bash alib getmishdir”.


Nadir shahin bildirdiyi kimi, Sah ismayilin hakimiyyeti illerinde iranda radikal shie dushuncesi hakim idi. Evveller uçde ikisini sunnilerin teshkil etdiyi iran ehalisi Sah ismayil ile bashlanan Sefevi hakimiyyeti dovrunde qeddar ve tolerantliqdan uzaq usullarla zorla shieleshdirilmishdi. Sefevi sulalesinin hakimiyyetine son qoyan Nadir shah hemin dovrun açdishi yaralari, bele demek mumkundurse, mualice etmeye çalishmishdi. Yuxarida qeyd olunan yishincashin sonunda terefler arasinda ixtilafli movzulara dair raziliq elde olunaraq, protokol tertib edilmesi bunun bariz numunesidir.


iranin shie ulemasi: "Biz sehabelere lenetin aradan qaldirilmasini qebul edir ve bu meseleye riayet edileceyini ohdemize gotururuk. Sehabelerin hem fezileti protokolda bildirildiyi kimidir. Bizlerden her kim sehabelere dil uzadarsa ve ya protokolda qeyd edilenlere zidd davranarsa, Allahin, meleklerin ve butun insanlarin leneti onun uzerine olsun! Eger bele olarsa, onda Nadir shahin qezebine duçar olmashi qebul eder, malimiz, canimiz ve ovladlarimiz ona halaldir”, - deye bildirmishdi. Sunni mezheblerinden olan alimler ise iranlilari protokolda eksini tapan meselelere riayet edecekleri halda islam firqelerinden birinin numayendelerden oldushunu qebul edirdiler. Onlar: "Muselmanlarin lehine olan sheyler, onlarin da lehine, muselmanlarin eleyhine olan sheyler ise onlarin da eleyhinedir”, - deyerek, ceferiliyi islamin beshinci mezhebi kimi qebul edirdiler.


Hakimiyyeti zamani iranda Ceferi mezhebini hakim qilmasha çalishan Nadir shah bu mezhebin islamin beshinci sunni mezhebi kimi taninmasi uçun dovrunun en qudretli dovleti olan Osmanli imperiyasina elçiler gondermishdi. Ancaq onun isteyi muxtelif sher`i sebeblerden dolayi qebul edilmemishdi.


Qazandishi herbi ve siyasi ushurlarindan dolayi çolun (iran) son hakimi kimi xarakterize edilen Nadir shah 1747-ci ilde meruz qaldishi sui-qesd neticesinde heyatini itirir. Onun olumu bashda Osmanli dovleti olmaqla islam dunyasinda kederle qarshilanir. Bezileri Nadir shahin sunni oldushunu iddia etdiyi halda bezileri de onun siyasi meselelerden dolayi bele qerarlar qebul etdiyini ifade edirler. Heqiqet ise ondan ibaretdir ki, her ne meqsedle olursa olsun, Nadir shahin seyleri teqdirelayiqdir.


Arayish:

Nadir shah Oshuz tayfalarindan olan Efsharlarin Qirxli boyundan idi. O, 1688-ci ilin noyabr ayinin 22-de Sefevilerin hakimiyyeti altinda olan iranda Deshtgerd kendi yaxinlishinda anadan olub. Menbelerde Nadir shahin ushaqliq ve yeniyetmelik dovru, elece de tehsiline dair melumatlara rast gelinmir. Ancaq onun cesareti ve qehremanlishi ile qisa muddet erzinde dovlet içerisinde yuksek vezifelere getirilmesi haqda xeyli menbelerden oxuyuruq. Sah II Tehmasibin teklifini qebul ederek, Sefeviler imperiyasina xidmet gostermeye bashlayan Nadir shah olkede daxili çekishmelere son qoyulmasi ve xarici tezyiqlerden def edilmesi uçun ushurla mubarize aparmishdir.



NADiR SAH

Tevelludu: 22 oktyabr 1688
Kubkan, Xorasan
Vefati: 19 iyun 1747
Fethabad


Nadir shah Efshar (farsca: نادر شاه Nâdir Sâh; 22 oktyabr 1688 – 19 iyun 1747) – iran shahi (1736-1747) ve turk-soylu efsharlar sulalesinin banisi. Tarixde hemçinin Nadirqulu bey ve Tehmasibqulu xan adlari ile de taninir. Herbi nailiyyetlerine gore bezi tarixçiler ona Serqin Napoleonu ve ikinci Makedoniyali isgender kimi leqebler vermishler.

Nadirin II Sah Tehmasib dovrunde fealiyyeti

XVII esrin sonu-XVIII esrin evvellerinde Sefeviler dovleti qorxunc bir iqtisadi ve siyasi bohran keçirirdi. olkenin merkezi ve sherq hissesi efqan ishshali altina dushmushdu. Azerbaycan, Sirvan ve bunlarla hemserhed eraziler Osmanli imperiyasi terefinden ishshal olunmushdu. Rusiya da Qafqazda boyuk fealliq gostermeye bashlayirdi. 1723-cu ilde I Pyotr Baki uzerine yurush etmish ve Xezerboyu erazileri zebt etmishdi.

Faktiki olaraq, Mazandaran vilayetinden bashqa heç yer musteqil deyildi. Burada ise hele Sefevilerin hakimiyyetinin sonlarindan beri mohkemlenmish Feteli xan Qacar hokmranliq edirdi. O Sefevi shahi Sultan Huseynin efqanlarin elinden qurtulmush oshlu Tehmasibi oz sarayinda saxlamishdi. Az sonra Tehmasib ozunu shah elan edir.

olkede qerarlashmish veziyyet hem kendliler, hem sheher ehalisi, hem de zadeganlar arasinda haqli naraziliq doshururdu. Bu naraziliq get-gede artirdi. Birce ishshalçilara qarshi mubarizede rehberliyi oz uzerine goture bilecek lider çatishmirdi. Nehayet, bele bir lider de tapildi. Bu, o zaman çox da taninmayan Nadirqulu xan Efshar idi. iranin gelecek shahi Nadirqulu xan turk tayfalarindan efsharlarin Qirxli boyundan idi. Onun ecdadlari hele I Sah ismayil zamaninda Azerbaycandan Xorasana koçurulmushduler. Nadirqulu da 1688-ci ilde burada kasib bir ailede doshulmushdu. Hele on sekkiz yashi tamam olmamish bu genc anasi ile birlikde Xarezm ozbeklerinin yurushlerinden birinde esir goturulur ve qul edilir. Çox keçmeden esirlikden qaçib Xorasana qayidan Nadirqulu Ebiverd hokmdari Baba Eli beyin yaninda qullusha goturulur. O, bashina kiçik bir deste toplayib, Xorasan eyaletlerinin bir neçesini tutduqdan sonra ozunu Nadirqulu bey adlandirmasha bashlayir. Nadirqulu beyin hunerver Xorasan yurushlerinin qarshisi qudretli feodal Melik Mahmud terefinden dayandirilir. Nadirqulu komek uçun shah I Tehmasibe muraciet edir. 1726-ci ilde shah Tehmasib ve Feteli xan Qacar Melik Mahmudu devirib, burada Sefevi shahinin hakimiyyetini berpa etmekden otru boyuk qoshunla Xorasana gelir ve Nadirqulu bey onlarla birleshir.

I Tehmasib Nadirqulu beyi Xorasanda oz canishini teyin edir. Bundan sonra Nadir ozune Tehmasibqulu xan adini goturur. O, Tehmasibe ilk novbede tesir quvvesi get-gede boyuk suretle artan Feteli xan Qacari neytrallashdirmaqdan otru lazim idi. Ancaq shah (heç Nadirin ozu de ondan geri qalmirdi) bununla da kifayetlenmir.

Nadir shahin Meshheddeki mezari

Melik Mahmud idareçiliyinin merkezi Meshhed alinan zaman shah Tehmasibin emri ile Feteli xan oldurulur. Çunki Nadir onu Feteli xanla Melik Mahmud arasinda gizli sovdeleshme oldushuna inandirmishdi. Bundan sonra Nadirqulu xan shahin silahli quvvelerinin bash komandani teyin olunur. Bir qeder keçmish Nadir Melik Mahmudun qoshunlarini ezerek, onun ozunu qetle yetirir. Bundan sonra Nadirin saraydaki movqeyi guclu shekilde mohkemlenir.

Hadiselerin sonraki inkishafi gosterir ki, artiq 1727-ci ilden Nadir shah Tehmasible de elaqeleri tam qirir ve butun Xorasanda ozunun hokmranlishi ushrunda mubarizeye bashlayir. Nadir nezaretden çixmish kurd ve turkmen qebileleri ve shah qoshunlari uzerinde bir neçe qelebe qazanir. Sah ozunun meshlubiyyetini etiraf edir ve barishiq uçun yollar axtarir. Bu arada Nadir bir sira qetiyyetli yurushler vasitesile butun shimal-sherqi irani birleshdirir. irandaki efqan shahi Eshref de artiq onun qalibiyyetli yurushlerinden narahatliq keçirmeye bashlayir. Eshref oz qoshunlarini Xorasana, Nadirin uzerine yeridir. 1729-cu ilin 30 sentyabrinda Mimandost çayi sahilindeki doyushde (Mimandost doyushu) Eshrefin qoshunlari darmadashin edilir. Bu parlaq qelebesi ile de Nadir olkenin yadellilerden temizlenmesi ushrunda mubarizesinin bashlanshicini qoyur. Eshrefin qoshunlari Tehrana doshru geri çekilerek, oradan da isfahana yonelirler. Nadirin efqanlarla haqq-hesab çekenden sonra Azerbaycan uzerine yeriyeceyini anladishi uçun Osmanli sultani, Eshrefin komeyine boyuk bir ordu gonderir.

Nadirle Eshref arasinda Helledici doyush 1729-cu ilin 13 noyabrinda isfahan yaxinlishinda (isfahan doyushu) bash verir. Bu defe Nadir birleshmish efqan-turk qoshunlari uzerinde parlaq qelebe qazanir. Onlarin gozu ele qorxur ki, hemin gun bir daha doyushe girmeyib isfahandan çekilirler. Nadir tenteneli shekilde shehere girir ve oz elleri ile Sefevi tacini shah Tehmasibin bashina qoyur. ustunden bir qeder keçenden sonra Nadir oz qoshunlarini efqanlari teqib etmekden otru Fars vilayetine gonderir. Qaçaqaçda Eshref oldurulur ve bu da doyushun taleyini hell edir.

olkenin sherqi tamamile temizlenir. indi qarshida yalniz Azerbaycani ve onun yaxinlishindaki torpaqlari osmanli turklerinden azad etmek qalirdi. 1731-ci ildeki herbi emeliyyatlar neticesinde Nadirqulu xan osmanlilari ezerek, Azerbaycai, Hemedani ve [[Kirmanshah]i azad edir. Osmanlilar yalniz [[Araz]dan shimalda qalirlar.

Tehmasib ozunun zeiflemish nufuzunu berpa etmekden otru hemin eyaletleri shexsen azad etmek qerarina gelir. Ancaq meshlub olaraq, 1731-ci ilde olke uçun biabirçi bir sulh muqavilesi (Kirmanshah muqavilesi) bashlayir. Hemin muqavileye esasen, Araz çayinin shimalindaki butun eraziler, elece de Kirmanshahin bir sira eyaletleri osmanlilara verilirdi.



III Sah Abbasin dovrunde Nadirin fealiyyeti

Nadirqulu xan muqavileni tanimaqdan imtina edir ve qedim turk enenelerine gore, xan ve eyanlarin qurultayini çashirir. Qurultay shah Tehmasibi taxtindan salaraq, onun III Sah Abbas adlandirilan sekkiz ayliq oshlunu shah elan edir. Faktiki olaraq, butun hakimiyyet Nadirin elinde cemleshir. Bundan sonra Nadir iki il erzinde bir-birinin ardinca qazandishi parlaq qelebelerle butun Azerbaycani ve Serqi Gurcustani osmanlilardan temizleyir.

Nadir shahin Hindistandan getirtdiyi Kuhi-Nur adli brilyant

A.Bakixanovun yazdishina gore, Nadirqulu xanin serkerdelik istedadi Gencenin muhasiresi zamani ozunu daha parlaq bir terzde gostermishdi. O zaman Gencede osmanlilarin qarnizonu otururdu. Muhasire tamam daralsa da, qarnizon Abdulla pashadan komek geleceyi umidi ile teslim olmurdu. Abdulla pasha Qarsda idi ve ozunun vedleri ile muhasiredekilere verirdi. Nadir qoshunlarin bir hissesini Gence qapasinda qoyaraq, 15 minlik doyushçu goturub, Dashistan yolunu bashlayir ve Qars uzerine hucuma keçir. Abdulla pasha oz serkerdelik mehareti ile ad çixarmish Nadirle doyushe girmekden boyun qaçirir ve qalaya girib, uzunmuddetli muhasireye hazirlashir. Hadiseleri suretlendirmek meqsedi ile Nadir bele bir fend ishledir: gecenin birinde muhasireni goturub telesik geri çekilir. Aldanmish Abdulla pasha 100 minlik qoshunu ile qaladan çixaraq, Nadiri irevana qeder teqib edir. uçmuedzinin cenub-qerbinde qefleten qoshunu geriye donderen Nadir osmanlilarla olum-dirim savashina girir. Qefleti doyush osmanli qoshununda vahime yaradir ve Nadirqulu xan bu defe de tam qelebe qazanir. Bundan sonra irevan qalasi ve Tiflis qalasindaki osmanli qarnizonlari ona doyushsuz teslim olurlar. 1735-ci ilin sonlarina doshru Qafqaz osmanli ordularindan tamamile temizlenir ki, bunu da Nadir shahin boyuk qelebesi hesab etmek olar. Burada yerli ehalinin osmanli turkleri ile mubarizede Nadirqulu xana gosterdiyi yardim da qeyd olunmalidir. O da qeyd edilmelidir ki, sonradan hemin ehali Nadirin ozune qarshi çixmishdir. Ve hemin mubarizede gelecek musteqil Azerbaycan xanliqlarinin esasi qoyulmushdu. Nadirqulu shahin tabeçiliyinden ilk çixan bele musteqil xanliq Seki xanlishi olmushdu. 1735]-ci ilde bashlanmish Gence muqavilesine gore, Rusiya hele I Pyotrun tutdushu Baki ve Derbend sheherlerini bu shertle guzeshte getmishdi ki, Nadir Osmanli ile mubarizesini dayandirmayacaq ve onunla separat sulhe girmeyecekdi. Lakin Nadirqulu xan bu shertleri pozur ve 1736-ci ilde Osmanli imperiyasi ile sulh sazishi imzalayir. Sazishe gore, Turkiye 1722-ci ile qeder Sefeviler dovletine mexsus olmush butun torpaqlari Nadire qaytarir. Yalniz hemishe sunni Turkiyeye meyli ile seçilmish Dashistan xalqlari itaet gostermirler. Nadir ez qoshunlarini Dashistana yeridir, boyuk eziyyetle Qaziqumusha qeder gedir ve geri qayidir. Yeni elde olunmush Azerbaycan vilayetlerinin hokmranlishi Nadirin qardashi ibrahim xana tapshirilir.

Uzun iller erzinde ilk defe olaraq Azerbaycanin genish hududlari inzibati qaydada bir shexsin idaresine verilir. Artiq Sefeviler dovletinin serhedleri demek olar ki, tamamile berpa edilir ve qarshida onun dashilmish teserrufatini dirçeltmek vezifesi durur.
 
Nadirin shah elan olunmasi ile Efsharlarin hakimiyyete gelmesi

Kohne Sefevi sulalesinin numayendeleri artiq feodal eyanlari ve xalq arasinda oz nufuzlarini tamamile itirmishdiler ve olkeni dashintidan xilas etmek iqtidarinda deyildiler. Nadir oz noqteyi-nezerinden yegane doshru yola el atmaq – taxt-tacin heqiqi sahibi olmaq isteyir. Bundan otru o yeniden qedim turk qaydasina gore, Mushan duzunde qurultay, bu defe boyuk qurultay çashirir. Bu qurultaya herbi, mulki ve dini eyanlari, sheher ve kend bashçilarini yishir. Buraya 100 mine yaxin adam toplanir. Bunlardan otru mescid ve bazarlar da daxil olmaqla ashac ve qamishdan 12 min muveqqeti tikili salinir. Novruz bayrami gunu, 1736-ci ilin 21 martinda Nadirqulu xan qurultaya ishtirakçilar arasindan yeni shah seçmek teklifi verir. Sozlerini bununla esaslandirir ki, III Sah Abbas hele ki, ushaqdir, Nadir ozu ise ishlemekden yorulub ve hakimiyyetden imtina edir.

Azerbaycanin herbi elitasi – qizilbashlar oz yukselishleri uçun Sefevilere minnetdar idiler ve buna gore de hakimiyyet sulalesinin deyishmesinin eleyhine idiler. Ancaq oz etirazini açiq shekilde yalniz Qarabash ve Gence beylerbeyisi Ushurlu xan Qacar bildirir ki, o da sonralar bunun muqabilinde oz malikanelerinin boyuk bir qismini itirmish olur. Onun hakimiyyetinde birce Gence saxlanir ve rutbesi de Gence beylerbeyi adlandirilir, qacarlarin çox hissesi ise Xorasana surgun edilir. Sah elan olunmasi meselesi ortaya çixanda, Nadir ozunu zahiren ele gosterir ki, guya yorulub, doshrudan da shahlishi istemir, qurultay az qala yalvarib onun razilishini alir ve tacqoyma merasimi keçirilir. Hetta bu munasibetle qurultay ishtirakçilarina ermeni ve gurcu milletinden olan qul ve kenizler bashishlanilir.

Nadir shahin Osmanli sultanina hediyye etdiyi qizil taxt (Hazirda Topqapi sarayinda qorunur)

Hakimiyyetin heqiqi sahibi olandan sonra da Nadir shah oz movqeyini muharibelerle mohkemlendirir ve onun herbi duhasi hemishe onun komeyine çatir. Yer uzunde onun qeder parlaq herbi qelebeler qazanmish serkerdeleri barmaqla saymaq olar. Nadir shah yurushlere çixmaqla hem de olkenin iqtisadiyyatini dirçeltmek, hakimiyyetdeki sulale deyishikliyinden narazi qalan qizilbash eyanlarini varlandirmaqla onlari oz terefine çekmek meqsedi gudurdu. 1737-ci ilde Nadir shah usyana qalxmish efqanlara qarshi çixish edir ve hem Herati, hem de Qendehari tutur. Sonra o, qaçqin efqanlara sishinacaq veren Hindistana hucum çekir. Nadirin qoshunlari muqavimet gormeden Karnala ([[Dehli]nin shimal-qerbinde) qeder gelib çixir ve 1739-cu ilin 24 fevralinda Boyuk Moshol sulalesinden Mehemmed shahin ordusunu darmadashin ederek, martin 20-de Dehlini tutur. Boyuk Moshol dovleti uzerine pulla alti milyon rupilik, qiymetli dash-qashla 500 milyon rupilik xerac qoyulur. Alinmish herbi qenimet 700 milyon rupi deyerinde hesablanirdi. Bunun boyuk bir hissesi Kelata aparilir ve Nadir qenimeti olenecen burada saxlayir. Evveller qayda bele idi ki, qiymetli dashlar qizilbashlar arasinda bolushdurulurdu, Nadir bu defe hemin qaydani pozur ve dash-qashi ozune goturur. Bu da doyushçuler arasinda naraziliq doshurur. odencin hemin qisminde dunyanin en iri brilyanti sayilan "kuhi-nur" ("nur dashi") adlanan dash da vardi. Bashqa meshhur qiymetli dashlar da az deyildi.

Hindistani tutduqdan sonra Nadir Sindi ozune tabe edir ve Orta Asiyaya yurush edir. Guclu muqavimete baxmayaraq, Nadir shah 1740-ci ilde Buxara ve Xive xanliqlarini oz dovletinin terkibine qata bilir.

Tutdushu olkelerde silahli qarnizonlar saxlayan Nadir 1741-ci ilde Dashistan uzerine yeriyir. Mesele burasinda idi ki, Nadir Hindistanda iken dashlilar tabeçilikden çixmishdilar. ustelik onlarin desteleri tez-tez Derbend ve Samaxi, Kaxetiya ve Car-Balaken vilayetleri uzerine hucuma keçirdiler. 1738-ci ilde Manik kendi yaxinlishindaki doyushde Nadir shahin qardashi ibrahim xanin qoshunlari dashlilarin birleshmish ordulari terefinden meshlubiyyete ushradilmish, ibrahim xan ve Gence beylerbeyi Ushurlu xan Qacar oldurulmushdu.

Nadir shah ozu de Dashistanda inadli muqavimetle qarshilashir. Lakin her halda 1743-cu ilin evvellerinde bir neçe qelebe qazanir. Gorunur, Nadir Dashistanda uzleshdiyi çetinliklerden sonra ozunu sindirmamaq uçun uzerinde oz adi hekk olunmush pul da buraxdirir. Lakin her halda o, Dashistandan geri çekilmeli olur.

Dashistanda zeiflemish nufuzunu berpa etmek meqsedi ile Nadir shah vaxt itirmeden Turkiye ile muharibeye girir. Burada doyushler ereb iraqini ele keçirmek uçun aparilir. Lakin bu defe de doyushler gah bu, gah da o biri terefin ustunluyu ile keçir ve qelebe qazanilmir. Bir sebeb de bu idi ki, Nadir oz eleyhine qalxmish usyanlari yatirmaqdan otru qoshununun bir hissesini irana ve onun etrafindaki olkelere gondermishdi. 1746-ci ilde Nadirin Osmanli imperiyasi ile bashladishi sulh muqavilesine gore, kohne serhedler saxlanilirdi. Ele bu illerde Nadir shah Behreyn, Oman ve Maskat uzerine yurushler de keçirir. olkenin paytaxtini talan edilmish isfahandan Meshhede koçurur ve bu sheherin yaxinlishindaki dashin bashinda ozune Kelat adli bir qala (Kelat qalasi) qurdurur. Nadir xezinesini burada saxlayirdi. Qalanin tikilmesi ashlagelmez çetinlikler yaradir. Azerbaycan kendlileri buraya 10 tonlarla ashirliqda mermer tebeqeler getirirdiler. Eyni zamanda Nadir shah Fars korfezinde ve Xezer denizinde donanma yaradilmasi ishine bashlayir ve ordusunu yeniden qurmaq fikrine dushur. Her iki meqsedle Avropa olkelerinden mutexessisler getirilir. Onun ordusunda artilleriya ve tufengçiler ashir mushketlerle silahlanmish piyada doyushçuleri muhum yer tuturdu. Yeni toplar, mortiralar (qisa luleli toplar) ve nuveler tokmekden otru Mervde mohkemlendirilmish merkez yaradilmishdi. Artilleriya ve top sinaqlari, topçu ve artilleristlerin hazirlishi burada keçirilirdi. Butun bunlar Nadir shahin gelecek qelebeleri namine edilirdi. Onun genish planlari vardi. O, Xezer denizi boyundaki butun torpaqlari zebt etmek, Çini de tutmaqla neheng bir dovlet yaratmaq arzusunda idi. Ancaq onun planlari heyata keçmedi.

Onun apardishi merkezleshdirme siyaseti feodal eyanlarinin maraqlarina toxunurdu. 1741-ci ilde Mazandaran meshelerinden keçerken, Nadire sui-qesd olur. Bundan sonra Dashistandaki ushursuzluqlar ve 1743-1747-ci illerin usyanlar dalshasi bashlayir. Butun bunlar Nadir shahi qezeblendirir ve o, kutlevi ceza tedbirlerine bashlayir. Teqibler aparici soylarin meshhur numayendelerinden de yan keçmir. Bunun da neticesinde sarayda sui-qesd havasi yetishir ve 1747-ci ilin iyununda gece oz çadirinda Nadiri qetle yetirirler. Bir çox tarixçilerin "Serqin Napoleonu" adlandirdiqlari bu boyuk shexsiyyetin heyati bele facieli shekilde basha çatir.

 

 

 

 

 

HAZIRLADI......OXUCU.AZ